Geschiedenis van geuren, deel 4: Handschoenmakers van Grasse

Geuren als schild tegen de pest in middeleeuws Europa

In het vorige deel reisden we naar de Arabische wereld, waar artsen en distilleerders de alembiek perfectioneerden en leerden om rozenwater op grote schaal te verkrijgen. Deze kennis bleef niet beperkt tot de grenzen van de islamitische rijken. Ze keerden op verschillende manieren terug naar Europa – via het Iberisch schiereiland, waar in Toledo Arabische medische geschriften in het Latijn werden vertaald, via Sicilië met haar gemengde Arabisch-Normandische cultuur en ook met kruisvaarders en kooplieden die specerijen, harsen en nieuwe gewoonten uit de Levant meebrachten.

Het Europa dat deze kennis ontving, zag geur echter anders dan wij vandaag de dag. Het ging niet in de eerste plaats om schoonheid of een persoonlijk kenmerk, maar om gezondheid.

Middeleeuwse geneeskunde bouwde voort op antieke autoriteiten en geloofde dat veel ziekten werden verspreid door zogenaamde miasmata – bedorven, stinkende lucht die opstijgt uit moerassen, rottend afval of ontbindende lichamen. Stel je smalle straatjes zonder riolering voor en de logica van de toenmalige artsen wordt meteen begrijpelijker: als ziekte met stank komt, kan een aangename geur deze verdrijven. Toen halverwege de 14e eeuw de pestepidemie, bekend als de zwarte dood, door Europa raasde, werd geurige bescherming een onderdeel van het dagelijks leven. Tegenwoordig weten we dat de pest wordt veroorzaakt door een bacterie die vooral door vlooien wordt verspreid, dus geur kon daartegen niet beschermen. Voor de mensen van die tijd was het echter een logische en toegankelijke verdediging.

Tot de bekendste geurige hulpmiddelen van die tijd behoorden:

• Pomanders – geurige balletjes van amber, muskus, specerijen of harsen, bij rijkere eigenaren bewaard in geperforeerde houders van zilver of goud. Ze werden aan de riem of om de nek gedragen en in de bedompte straten tegen de neus gehouden. De naam wordt meestal afgeleid van het Oudfranse pomme d’ambre, oftewel "amberappel".
• Geurzakjes – stoffen zakjes gevuld met gedroogde kruiden, zoals lavendel, rozemarijn of salie. Ze waren goedkoper dan pomanders en daarom ook toegankelijk voor minder welgestelden.
• Roken – in huizen en op straat werd jeneverbes, wierook of rozemarijn verbrand om de rook de lucht te "zuiveren".

Een bijzondere plaats onder deze middelen heeft de azijn "pestwater", later beroemd als azijn van de vier dieven. Volgens een legende, die verband houdt met latere pestgolven in Frankrijk en in vele versies wordt verteld, plunderde een groep dieven de huizen van zieken en doden, maar raakten ze niet besmet. Na hun arrestatie zouden ze in ruil voor een mildere straf hun geheim hebben onthuld – azijn doordrenkt met kruiden zoals salie, rozemarijn, alsem of lavendel. Een betrouwbaar historisch bewijs van dit verhaal ontbreekt. Azijn met kruiden werd echter wel degelijk als beschermend en reinigend middel in de volkspraktijk gebruikt.

Kloosters speelden een grote rol bij het bewaren en overdragen van kennis. Monniken en nonnen kweekten geneeskrachtige kruiden in kloostertuinen, schreven antieke en Arabische medische geschriften over en bereidden in kloosterapotheken zalven, tincturen en kruidenwaters. Geleidelijk werd hier ook destillatie met alcohol toegepast. Een voorbeeld hiervan is het zogenaamde Hongaarse water, een kruiden distillaat met rozemarijn, waarvan de traditie vertelt dat het in de 14e eeuw door de Hongaarse koningin werd gebruikt. De oorsprong is echter gehuld in legendes en de exacte datering blijft onzeker.

Of het nu ging om de pomander van een rijke burger of om een zakje lavendel van een arme huisvrouw, ze hadden één ding gemeen: geur diende in deze tijd vooral als medicijn en bescherming, niet als versiering. Pas met de opkomst van de handel en de nieuwe tijd begon het langzaam een kwestie van plezier en sociale status te worden.

Renaissance Italië – Venetiaanse specerijen, Florentijnse apotheken

Terwijl de middeleeuwen geur vooral zagen als bescherming, herontdekte de renaissance het als een genot, een teken van smaak en status. Als je in de 15e en 16e eeuw op zoek was naar een plek in Europa waar men het meeste wist over geurige stoffen, zou je reis hoogstwaarschijnlijk naar Italië leiden. Hier kwamen de rijkdom van handelsrepublieken, de geleerdheid van universiteiten, de vaardigheid van apothekers en de ambitie van koninklijke hoven samen – een combinatie die elders in zulke mate niet voorkwam.

Venetië dankte zijn opkomst aan de handel met de Levant, dat wil zeggen met havens in het oostelijke Middellandse Zeegebied. Venetiaanse schepen kwamen uit Alexandrië, Beiroet of Constantinopel, beladen met goederen die uit Arabië, India en andere delen van Azië kwamen. Naast zijde en edelstenen vervoerden ze ook grondstoffen die onmisbaar waren voor de geurige mengsels van die tijd:

• specerijen – kaneel, kruidnagel, nootmuskaat of peper,
• harsen en balsems – wierook, mirre, benzoë of labdanum,
• dierlijke grondstoffen – muskus en amber, die tot de duurste ingrediënten behoorden.

Venetiaanse kooplieden verkochten deze grondstoffen door over het hele continent en hun stad werd zo de poort waardoor exotische geuren Europa binnenkwamen. In 1555 werd hier, in een van de belangrijkste centra van de boekdrukkunst, het boek Notandissimi secreti de l'arte profumatoria gepubliceerd, toegeschreven aan Giovanventura Rosetti, dat wordt beschouwd als een van de eerste gedrukte handleidingen gewijd aan de parfumkunst. Dankzij de recepten voor geurige waters, pommades of poeders konden deze ook buiten de gesloten kring van ambachtslieden verspreid worden.

In Florence ontwikkelde het geurige ambacht zich vooral in de apotheken. Dominicaanse monniken bij de kerk Santa Maria Novella kweekten geneeskrachtige kruiden en maakten daaruit zalven, balsems en gedistilleerde waters voor de behoeften van het klooster en de zieken. Uit deze kloosterapotheek ontstond geleidelijk een zelfstandige instelling, die in 1612 haar deuren voor het publiek opende. Haar verhaal laat goed zien hoe dun de grens toen was tussen medicijn en geurwater: rozenwater of oranjebloesemwater werd volgens het toenmalige begrip verondersteld zowel te verfrissen, te kalmeren als te parfumeren. Florentijnse apothekers behoorden bovendien tot het invloedrijke gilde Arte dei Medici e Speziali, dat artsen, apothekers en specerijenhandelaren verenigde – geuren, specerijen en geneesmiddelen behoorden toen simpelweg tot dezelfde wereld.

Italiaanse renaissancehoven – de Medici in Florence, de Este in Ferrara, de Gonzaga in Mantua of de Sforza in Milaan – wedijverden met elkaar in pracht en praal. Ze overtroefden elkaar met gebouwen en banketten, maar ook met hoe hun kamers, kleding en accessoires roken. Parfumeurs, alchemisten en apothekers behoorden daarom tot de gewilde ambachtslieden. Volgens bewaard gebleven bronnen waren zelfs de adellijke dames geïnteresseerd in geurige recepten: van Isabella d'Este wordt gezegd dat ze graag zelf geurige mengsels maakte, en aan Caterina Sforza wordt een verzameling recepten toegeschreven, bekend als Experimenti, waarin naast geneeskundige methoden ook cosmetische en geurige preparaten voorkomen.

Waarom wordt juist Italië in de 16e eeuw beschouwd als het laboratorium van de Europese parfumerie? Drie voorwaarden kwamen hier samen: gemakkelijke toegang tot grondstoffen dankzij de handel, kennis van destillatie en apotheek ontwikkeld in kloosters, gilden en universiteiten – in Padua werd bijvoorbeeld in 1545 een botanische tuin opgericht, die wordt beschouwd als een van de oudste universitaire tuinen ter wereld – en ten slotte de vraag van rijke hoven, die bereid waren royaal te betalen voor geuren. Italiaanse methoden en Italiaanse ambachtslieden verspreidden zich van hieruit naar andere landen en een van die wegen leidde rechtstreeks naar Frankrijk.

Catherine de' Medici brengt Italiaanse parfumeurs naar Frankrijk

In de herfst van 1533 vond er in Marseille een huwelijk plaats dat onverwacht grote invloed zou hebben op de geschiedenis van geuren. De veertienjarige Catherine de' Medici, dochter van een Florentijnse bankiers- en mecenasfamilie, trouwde met de even oude Hendrik, de tweede zoon van de Franse koning Frans I. Hij besteeg de troon pas in 1547 als Hendrik II. Catherine nam niet alleen een bruidsschat mee naar haar nieuwe thuisland, maar ook een stukje van de Italiaanse hofcultuur – koks, kleermakers, kunstenaars en ambachtslieden die de gewoontes van het toen veelal geavanceerdere Italië met zich meebrachten.

Onder deze nieuwkomers was vaak de parfumeur bekend als René le Florentin, oftewel René de Florentijn. Er is minder bekend over zijn leven dan zijn reputatie zou doen vermoeden. Volgens de overlevering had hij een winkel in Parijs op de Pont Saint-Michel, waar hij parfums, poeders, make-up en geurige zalven aanbood. Tijdgenoten beschrijven hem als een geliefd adres voor hovelingen, die niet alleen voor geurige producten kwamen, maar ook voor nieuwtjes uit het paleis. Hoe groot zijn werkelijke rol ook was, zijn figuur illustreert goed hoe sterk Frankrijk destijds opkeek naar Italiaanse parfumeurs.

Catherine wordt een grote voorliefde voor geuren toegeschreven en het Franse hof nam haar smaak graag over. Het meest zichtbare teken van de nieuwe mode werden geparfumeerde handschoenen. Leren handschoenen waren toen niet alleen bescherming voor de handen, maar een belangrijk onderdeel van de kleding, waarmee men zijn status toonde. Het fijne leer werd geparfumeerd met mengsels van amber, muskus, civet, rozenwater of specerijen, zodat de geur elk gebaar begeleidde. Stel je een hofbal voor, waar bij een groet of handdruk de geur van kostbare ingrediënten zich verspreidt – handschoenen werden bij vieringen en diplomatieke bijeenkomsten geschonken en hoe duurder de gebruikte ingrediënten, des te duidelijker ze spraken over de rijkdom en het belang van de drager.

Met geparfumeerde handschoenen is ook de beroemdste legende van het hele tijdperk verbonden. In juni 1572 stierf in Parijs Jeanne d'Albret, koningin van Navarra en een van de leidende figuren van de Franse protestanten. Ze was naar de stad gekomen voor de voorbereidingen van het huwelijk van haar zoon Hendrik van Navarra met Catherines dochter Margaretha van Valois. Kort na haar dood deed het gerucht de ronde dat ze vergiftigd was door geparfumeerde handschoenen, die op aanwijzing van Catherine door René le Florentin zouden zijn geleverd. De legende werd gevoed door de gespannen religieuze sfeer – minder dan drie maanden na de dood van de koningin volgde de Bartholomeusnacht – en eeuwen later werd ze ook beroemd gemaakt door Alexandre Dumas in de roman La Reine Margot.

Historici verwerpen echter deze versie. Er is geen bewijs voor vergiftiging en Jeanne d'Albret stierf waarschijnlijk aan een ziekte – volgens overgeleverde berichten ging het om een longziekte, vaak wordt tuberculose genoemd. Ook het idee van een gif dat betrouwbaar zou werken via geparfumeerd leer roept twijfels op. Het verhaal van de vergiftigde handschoenen moet daarom als een legende uit die tijd worden beschouwd. Het zegt weinig over de werkelijke dood van de koningin, maar laat wel goed zien welke macht men toen aan geuren toekende en hoe gemakkelijk er geheimen in konden worden vermoed. De mode van geparfumeerde handschoenen overleefde de geruchten over gif zonder problemen en bleef groeien.

Grasse – leerlooierijen, geparfumeerde handschoenen, gilde van handschoenmakers-parfumeurs

Wanneer je tegenwoordig de naam Grasse hoort, denk je waarschijnlijk aan een Provençaals stadje omgeven door bloemenvelden. In de middeleeuwen en de vroege moderne tijd stond het echter bekend om iets heel anders – leer. De stad lag op de hellingen boven de Middellandse Zee, had voldoende water uit bergbronnen, gemakkelijke toegang tot vee van omliggende weiden en handelsverbindingen met Italiaanse havens. Lokale leerlooiers exporteerden van hieruit gelooid leer, dat bekend stond om zijn stevigheid, soepelheid en zorgvuldige afwerking.

De keerzijde van het ambacht was de geur. Bij het looien van leer werden destijds methoden gebruikt die tegenwoordig nogal afschrikwekkend klinken: weken in kalk, onderdompelen in urine, verzachten met dierlijke uitwerpselen en langdurig weken in kuilen met looistoffen uit schors of bladeren. Het resulterende leer was duurzaam, maar droeg een zware, doordringende geur met zich mee die moeilijk te verwijderen was. En hier komt de geur in het verhaal.

Handschoenen van fijn leer waren in de 16e en 17e eeuw onmisbare accessoires voor de adel en welgestelde burgers. Ze waren niet alleen een bescherming voor de handen, maar ook een sociaal teken – ze werden als geschenk gegeven en gedragen tijdens feesten en hofceremonies. De mode van geparfumeerde handschoenen, die door Italiaanse smaak naar Frankrijk werd gebracht, bood de ambachtslieden van Grasse een elegante oplossing voor hun probleem: leer dat stonk, hoefde alleen maar geparfumeerd te worden. De handschoenen werden doordrenkt met geurige oliën en pasta's, waaraan kostbare dierlijke ingrediënten zoals amber, muskus of civet werden toegevoegd, evenals harsen en specerijen. De geur maskeerde zo de geur van het looien en maakte van een gewoon accessoire een luxeproduct.

De productie van geparfumeerde handschoenen werd in Grasse een winstgevende industrie. Ambachtslieden die leer konden bewerken, een handschoen konden naaien en deze tegelijkertijd konden parfumeren, begonnen op te treden als een aparte professie – gantiers-parfumeurs, oftewel handschoenmakers-parfumeurs. Hun werk vereiste kennis van grondstoffen, geduld en een gevoel voor maat: een te sterke mix kon onaangenaam zijn, een te zwakke zou de geur van het leer niet maskeren.

De status van het gilde wordt geassocieerd met twee jaartallen. In 1614 werden koninklijke privileges verleend die de handschoenmakers-parfumeurs hun titel en het recht bevestigden om geparfumeerde goederen te vervaardigen en te verkopen. In 1724 worden de statuten meestal gerelateerd, die de werking van het gilde, de toelating van meesters en de regels van het ambacht nader reguleerden. Bronnen verschillen in details, dus beschouw beide jaartallen meer als richtlijnen dan als exact gedocumenteerde data.

In de loop van de 18e eeuw begon het evenwicht te verschuiven. De leerlooierij in Grasse verloor geleidelijk aan kracht – hoge belastingen op leer, toenemende concurrentie uit andere gebieden en veranderingen in de mode, waarin geparfumeerde handschoenen niet langer een opvallend accessoire waren, speelden een rol. Het geurige deel van het ambacht bloeide echter. Handschoenmakers-parfumeurs richtten zich daarom steeds meer op de geuren zelf: geurwaters, pommades, oliën en poeders, waarvoor ze in de omgeving van de stad grondstoffen, kennis en ervaren handen hadden. De scheiding van beide beroepen wordt meestal geplaatst in de tweede helft van de 18e eeuw, toen de leerlooierijstad begon te veranderen in een stad van parfumeurs.

Bloemenvelden van de Provence – jasmijn, tuberoos, enfleurage

Terwijl in de werkplaatsen werd nagedacht over hoe de geur van gelooid leer te overtreffen, groeide op de heuvels rond Grasse de grondstof die de stad uiteindelijk veel meer roem zou brengen. Grasse ligt in het zuiden van de Provence, dicht bij de zee, maar tegelijkertijd beschut door de uitlopers van de Alpen, die het beschermen tegen de koude noordenwind. Zachte winters, veel zon en water uit bergbronnen creëerden omstandigheden waarin zelfs veeleisende bloemen goed gedijden.

Stel je terrassen voor waar gedurende het jaar verschillende gewassen werden geoogst. De belangrijkste waren:

• jasmijn – grootbloemige jasmijn komt uit warmere delen van Azië en bereikte de Provence waarschijnlijk via de Middellandse Zee; de kleine witte bloemen werden met de hand geplukt in de vroege ochtend, wanneer ze het sterkst geuren,
• centifoliaros – een volle, rijk geurende roos, die je nog steeds kunt tegenkomen onder de naam meiroos of roos van Grasse,
• tuberoos – een plant afkomstig uit Mexico, die Europa pas bereikte na de overzeese reizen; zijn bedwelmende, romige geur is in de parfumerie beroemd om zijn intensiteit,
• bittere sinaasappelboom – uit de bloemen wordt neroli gewonnen; de naam is volgens de traditie afgeleid van de Italiaanse prinses van Neroli, die naar verluidt deze geur gebruikte om haar handschoenen en baden te parfumeren,
• lavendel – deze groeide eerder op hogere en drogere locaties, vaak zelfs in het wild.

Roos, lavendel of sinaasappelbloesem kunnen met stoom worden gedestilleerd. Jasmijn en tuberoos verliezen echter hun geur of veranderen deze onherkenbaar bij verhitting. Parfumeurs maakten daarom gebruik van de oude ervaring dat vet geuren gemakkelijk absorbeert – net zoals boter in de koelkast de geur van omliggend voedsel opneemt.

Koude enfleurage verliep ongeveer als volgt: houten frames met een glazen plaat, in het Frans châssis genoemd, werden bedekt met een dunne laag zorgvuldig gereinigd vet, meestal varkensvet of een mengsel met rundvet. Op het vet werden met de hand verse bloemblaadjes verspreid en de frames werden op elkaar gestapeld. Na ongeveer een dag werden de verwelkte bloemen verwijderd en vervangen door nieuwe. Dit proces werd wekenlang herhaald totdat het vet verzadigd was met geur. Het resultaat was een geurige pomade, die direct kon worden gebruikt of later met alcohol kon worden geëxtraheerd. Jasmijn was bijzonder geschikt voor deze methode, omdat het zelfs na het plukken nog enige tijd geur afgeeft.

Maceratie, soms aangeduid als warme enfleurage, was sneller. De bloemen werden ondergedompeld in verwarmd vet of olie, enkele uren geweekt, vervolgens gezeefd en vervangen door verse bloemen. Deze methode was meer geschikt voor sterkere bloemen, zoals roos, sinaasappelbloesem of viooltjes.

Beide methoden waren enorm arbeidsintensief en voor een kleine hoeveelheid geurige pomade was een enorme hoeveelheid bloemen nodig. Juist dit handwerk maakte van Grasse geleidelijk een plek waar kennis over bloemige grondstoffen van generatie op generatie werd doorgegeven. In de 20e eeuw werd enfleurage grotendeels vervangen door modernere extractiemethoden en tegenwoordig wordt het slechts zelden toegepast, meer als een herinnering aan de traditie.

In deel 5 verplaatsen we ons naar Versailles bij Lodewijk XIV en het hof, waarvan wordt gezegd dat het geheel geurde.