Geschiedenis van geuren, deel 7: Het laboratorium verandert de regels

Zevende deel: parfumerie op de drempel van de chemie

De serie Geschiedenis van geuren heeft je al door millennia geleid, waarin geurstoffen veranderden van heilige offers in een onderdeel van het dagelijks leven. We begonnen in het oude Egypte met wierook en geurige zalven, gingen door de baden en banketten van het oude Rome en stopten bij Arabische geleerden die de destillatie perfectioneerden. Vervolgens gingen we naar het Provençaalse Grasse, keken we in de geurige zalen van Versailles en volgden we voor het laatst hoe Eau de Cologne een frisse citrusstijl bracht die Europa snel als de hare aannam.

Vandaag verplaatsen we ons naar de tweede helft van de 19e eeuw. Europa verandert voor onze ogen – fabrieken groeien, spoorwegen verkorten afstanden en steden breiden zich uit. Parfumerie staat in die tijd echter nog steeds op dezelfde basis als eeuwen geleden: op natuurlijke grondstoffen.

Het palet van de parfumeur uit die tijd bestond uit stoffen die moesten worden gekweekt, geoogst of van ver moesten worden ingevoerd:

• bloemen – rozen, jasmijn, tuberoos of viooltjes, waarvan de geur werd vastgelegd door arbeidsintensieve processen zoals destillatie of enfleurage in vet,
• citrusvruchten en kruiden – bergamot, citroen, lavendel of rozemarijn,
• harsen en specerijen – wierook, mirre, benzoë of vanillepeulen,
• dierlijke grondstoffen – muskus, amber of civet, die composities diepte en duurzaamheid gaven.

Geen van deze grondstoffen had een vaste prijs of zekere beschikbaarheid. Een koude lente of regenachtige zomer kon de bloemoogst decimeren, oorlog of onrust kon de handelsroutes onderbreken waarlangs specerijen en harsen naar Europa stroomden. Parfumeurs moesten er rekening mee houden dat hetzelfde recept het ene jaar gemakkelijk uitvoerbaar zou zijn en het volgende jaar nauwelijks. Sommige geuren, die men goed uit de natuur kent, konden bovendien niet uit hun bron worden verkregen – het lelietje-van-dalen bijvoorbeeld levert geen bruikbare geurige olie op.

Tegelijkertijd werd in laboratoria een nieuwe wetenschap geboren. De industriële revolutie bracht niet alleen machines, maar ook tal van bijproducten, zoals steenkoolteer, die overbleef na de productie van lichtgas. Chemici ontdekten er een hele reeks stoffen in en leerden ze te scheiden, te onderzoeken en samen te voegen tot nieuwe verbindingen. Organische chemie werd binnen enkele decennia een van de meest dynamische vakgebieden van die tijd. In 1856 bereidde de jonge Engelse chemicus William Henry Perkin de paarse kleurstof mauveïne en toonde aan dat een laboratorium een stof met groot commercieel potentieel kon voortbrengen.

Voor parfumeurs was er een fundamentele vraag. Als een chemicus een kleur kan maken die voorheen alleen door planten of dieren werd geleverd, waarom zou hij dan ook geen geur kunnen creëren? Wetenschappers onderzochten geleidelijk de moleculen die verantwoordelijk zijn voor de karakteristieke geur van afzonderlijke grondstoffen en onderzochten of ze kunstmatig konden worden verkregen – in constante kwaliteit en onafhankelijk van het weer of de handel.

In dit deel stappen we daarom in de tijd waarin parfumerie voor het eerst kennismaakt met het chemisch laboratorium. Wat gebeurt er als een geur niet alleen door de natuur, maar ook door een laboratorium wordt gecreëerd? En hoe zullen parfumeurs, die gewend zijn te werken met alleen wat de tuin heeft opgebracht of een schip heeft gebracht, reageren op zo'n nieuwigheid?

Kumarin, vanilline, iononen – de eerste synthetische moleculen

In de tweede helft van de 19e eeuw begonnen stoffen hun intrede te doen in de parfumateliers die niet op het veld of in de kas waren ontstaan, maar in het chemisch laboratorium. Aanvankelijk ging het slechts om enkele moleculen, maar hun invloed was langdurig. Drie van hen – kumarin, vanilline en iononen – worden tegenwoordig vaak genoemd als de eerste synthetische grondstoffen die de manier waarop parfums worden samengesteld daadwerkelijk hebben veranderd.

Kumarin ruikt als vers gemaaid hooi, met een zoete, licht amandelachtige en tabakachtige ondertoon. In de natuur komt het bijvoorbeeld voor in tonkabonen, waarvan chemici het al in de eerste helft van de 19e eeuw isoleerden. De laboratoriumsynthese wordt meestal toegeschreven aan de Engelse chemicus William Henry Perkin en wordt geplaatst aan het einde van de jaren 60 van de 19e eeuw, meestal in het jaar 1868. Hiermee bood het parfumproducenten voor het eerst een grondstof die kon worden verkregen zonder afhankelijk te zijn van de import van exotische bonen.

Vanilline is de belangrijkste geurcomponent van de vanillepeul. De synthese ervan wordt in verband gebracht met de Duitse chemici Ferdinand Tiemann en Wilhelm Haarmann en dateert uit het midden van de jaren 70 van de 19e eeuw – bronnen vermelden meestal het jaar 1874, maar verschillen in de vraag of de doorbraak de ontdekking zelf was of de start van de productie. Vanilline uit het laboratorium ruikt niet precies hetzelfde als de hele peul, omdat natuurlijke vanille een aantal andere stoffen bevat die het diepte geven. Toch maakte het juist mogelijk dat zoete, romige tonen veel vaker in composities verschenen.

Iononen doen denken aan de geur van viooltjes met een poederachtige en licht houtachtige ondertoon. Hun ontdekking wordt geplaatst aan het begin van de jaren 90 van de 19e eeuw en wordt meestal opnieuw in verband gebracht met Ferdinand Tiemann en zijn medewerkers. Ze hadden een bijzondere betekenis voor de parfumerie: de geurstof uit viooltjes wordt slechts zeer moeilijk en in geringe hoeveelheden verkregen, waardoor de viooltjesgeur tot dan toe eerder een zeldzaamheid was.

Synthese betekende echter niet alleen kostenbesparing. Het bracht parfumproducenten vooral drie voordelen:

• Constante kwaliteit – een molecuul uit het laboratorium ruikt altijd hetzelfde, terwijl een natuurlijke grondstof varieert afhankelijk van de variëteit, het weer en de verwerking.
• Onafhankelijkheid van de oogst – misoogsten, schommelingen in de import of een lange reis uit de tropen bedreigden de uiteindelijke compositie niet langer.
• Nieuwe geurtonen – sommige geuren, zoals viooltjes, konden slechts met grote moeite of helemaal niet uit planten worden gehaald. Het laboratorium maakte ze beschikbaar in een vorm waarmee kon worden gewerkt.

Het is daarbij goed om te onthouden dat nieuwe moleculen de natuurlijke grondstoffen aanvankelijk niet vervingen. Parfumeurs voegden ze toe aan beproefde essences, absolute oliën en tincturen en onderzochten pas geleidelijk wat ze ermee konden doen. Een synthetische stof fungeerde vaak als een brug tussen natuurlijke tonen – het gaf de compositie zuiverheid, kracht of uithoudingsvermogen. Deze samenwerking tussen natuur en laboratorium is in de parfumerie tot op de dag van vandaag behouden gebleven en sporen van kumarin, vanilline en iononen zijn te vinden in veel hedendaagse parfums, van aromatische fougère tot gourmand geuren en poederachtige bloemige composities.

Fougère Royale: de varen die nooit rook

Toen het huis Houbigant het parfum Fougère Royale introduceerde, toonde het aan dat parfumerie niet alleen de natuur hoeft na te bootsen. Het jaar van introductie wordt meestal genoemd als 1882 (sommige bronnen vermelden ook 1884) en het auteurschap wordt traditioneel toegeschreven aan Paul Parquet, de toenmalige parfumeur en mede-eigenaar van het huis. De naam belooft een 'koninklijke varen' – maar een varen zelf ruikt bijna niet.

Daarin ligt de charme van het hele paradox. Varenbladeren hebben geen uitgesproken geur die kan worden vastgelegd en in een flesje kan worden gestopt. Parquet kopieerde dus geen specifieke plant, maar creëerde een idee van hoe het zou kunnen ruiken – fris, groen, een beetje schaduwrijk en aards, als een vochtige bosbodem. Fougère Royale werd zo een van de eerste opvallende voorbeelden van een abstracte geur, die niet één grondstof weergeeft, maar een sfeer en een plek.

Volgens bewaard gebleven beschrijvingen bestond de basis van de compositie uit drie elementen:

• Lavendel – aromatisch, schoon en licht kruidig, gaf de geur frisheid en helderheid.
• Eikenmos – een aardse, licht zoete en vochtige bosnoot die de geur verankerde en diepte gaf.
• Coumarine – een warme toon die doet denken aan vers gemaaid hooi en amandelen, die beide tegenpolen verbond.

Beschrijvingen vermelden ook andere toevoegingen, zoals bergamot of geranium, maar hun exacte aandeel kan tegenwoordig niet betrouwbaar worden vastgesteld. Fougère Royale wordt vaak genoemd als een van de eerste parfums die synthetische coumarine gebruikten, en daarom werd het een van de symbolen van een nieuw tijdperk waarin het laboratorium het palet van de parfumeur begon uit te breiden.

Uit één parfum ontstond geleidelijk een hele geurige familie. De term fougère (Frans voor varen) wordt tegenwoordig door parfumeurs gebruikt voor composities die zijn gebaseerd op een soortgelijk contrast tussen aromatische frisheid en een aardse, warme basis. Deze handtekening is te vinden in veel klassieke en hedendaagse parfums, vooral voor mannen, waar aan de oorspronkelijke drie-eenheid specerijen, houtsoorten of citrusvruchten worden toegevoegd. Wanneer je bij een parfum de beschrijving 'aromatische fougère' tegenkomt, gaat het om een directe afstammeling van het idee uit de jaren 80 van de 19e eeuw.

Bij historische parfums is voorzichtigheid echter geboden. Fougère Royale werd in de 20e en 21e eeuw opnieuw geïntroduceerd in een nieuwe vorm en deze heruitgaven kunnen aanzienlijk verschillen van de oorspronkelijke versie – zowel vanwege veranderingen in de beschikbaarheid van grondstoffen als vanwege latere regelgeving die bijvoorbeeld het gebruik van eikenmos beperkte. Als je een idee wilt krijgen van de oorspronkelijke geur, beschouw de moderne versie dan eerder als een eerbetoon dan als een getrouwe kopie. Hoe precies het origineel uit de 19e eeuw rook, weten we vandaag vooral uit historische en latere beschrijvingen, niet uit eigen ervaring.

Jicky: Guerlains moed in 1889

Het jaar 1889 wordt in Parijs herinnerd vanwege de wereldtentoonstelling en de nieuw gebouwde Eiffeltoren. In de parfumerie vond echter in datzelfde jaar een stillere, maar toch ingrijpende verandering plaats. Aimé Guerlain, zoon van de oprichter van het familiebedrijf, introduceerde het parfum Jicky – een compositie die parfumhistorici vaak beschouwen als een van de eerste moderne parfums. Het ging er niet om dat hij als eerste een synthetische stof gebruikte. Doorslaggevend was de manier waarop hij deze toepaste.

De meeste parfums uit die tijd probeerden zo getrouw mogelijk één bloem of een geurboeket vast te leggen – roos, viooltje, heliotroop. Jicky koos een andere weg. Het imiteert geen specifieke bloem, maar creëert een indruk die je in de natuur niet vindt. De frisse opening bestaat uit citrusnoten, voornamelijk bergamot en citroen, in het hart komt lavendel naar voren met aromatische kruidige akkoorden en de basisnoten zijn warm, zoet en licht dierlijk.

Juist in de basis komt de nieuwe chemie tot uiting. Coumarine voegt tonen toe die doen denken aan hooi en tonkaboon, vanilline brengt een zoete, romige diepte. Guerlain gebruikte ze niet als goedkope vervanging van natuurlijke grondstoffen, maar als volwaardige bouwstenen. Natuurlijke materialen – lavendel, citrus, harsen en dierlijke tonen – vormen samen met hen een geheel waarin de grens tussen "natuurlijk" en "laboratorium" opzettelijk vervaagt. Tegenwoordig wordt Jicky meestal ingedeeld bij aromatische of oriëntaalse geuren en wordt het ook vaak genoemd in verband met de fougère-familie.

Rond Jicky zijn in meer dan honderd jaar veel verhalen ontstaan en het is goed om deze te scheiden van wat gedocumenteerd is. Gedocumenteerd is het jaar van introductie, het auteurschap van Aimé Guerlain en de prominente rol van lavendel, coumarine en vanilline in de compositie. De oorsprong van de naam is minder zeker. Het wordt vaak verteld dat Jicky de huiselijke bijnaam was van Aimé's neef Jacques Guerlain, later een belangrijke parfumeur van de familie. Een andere, romantischere versie vertelt over een jonge Engelse vrouw die Aimé zou hebben ontmoet tijdens zijn studie in Engeland. Geen van beide kan met zekerheid worden bevestigd, dus beschouw ze eerder als onderdeel van de legende dan als historisch feit.

Even voorzichtig moet men zijn met wie het parfum aanvankelijk droeg. Vaak wordt gezegd dat de eerste reactie eerder lauw was en dat vooral mannen Jicky in het begin waardeerden, terwijl vrouwen het pas later omarmden. Betrouwbare gegevens over de klanten van toen zijn echter slechts fragmentarisch bewaard gebleven. Zeker is dat de compositie, gebaseerd op lavendel en een warme basis, niet paste in de toenmalige opvattingen over een "damesgeur" en tegenwoordig wordt Jicky algemeen gezien als een geur die de grenzen tussen geslachten niet respecteert.

Waarom wordt Jicky samen met Fougère Royale beschouwd als een keerpunt tussen oude en moderne parfumerie? Beide parfums ontstonden binnen enkele jaren en beide toonden aan dat een synthetisch molecuul niet alleen een goedkopere kopie van de natuur hoeft te zijn, maar een geur kan openen die nog nooit iemand heeft geroken. Fougère Royale deed dit met het idee van een varen, Jicky met een abstracte compositie die zich niet op een bloem beroept. Parfumerie verschoof daarmee van nabootsing naar artistieke expressie en parfum begon te worden gezien als een zelfstandig werk, niet alleen als een vastgelegde geur van een tuin. Jicky wordt bovendien nog steeds geproduceerd, hoewel de formule in de loop der decennia is aangepast.

Van familiebedrijf naar wereldmerk

Halverwege de 19e eeuw was parfumerie nog voornamelijk een familieambacht. Meesters gaven hun recepten door aan hun zonen of neven, de werkplaats stond vaak naast de winkel en klanten bestelden hun geuren vaak direct bij de parfumeur. Zo functioneerden huizen als Houbigant, dat zijn oorsprong vindt in Parijs in 1775, of Guerlain, dat zijn Parijse winkel opende in 1828, al decennialang. Hun naam was verbonden aan de persoon van de eigenaar en hun reputatie verspreidde zich vooral onder welgestelde klanten.

Tegen het einde van de eeuw begon dit model te veranderen. Parfum was niet langer alleen de inhoud van een flesje, maar een compleet verhaal – met een eigen naam, flacon, etiket en doosje. In Frankrijk ontwikkelde de juridische bescherming van handelsmerken zich vanaf het midden van de 19e eeuw en parfumhuizen begonnen hiervan gebruik te maken: ze beschermden namen, uniformeerden de uitstraling van verpakkingen en bouwden een herkenbare identiteit op. Van een familienaam werd geleidelijk een merk dat zijn oprichters kon overleven.

Een grote rol hierin speelde de samenwerking met de chemische industrie. Nieuwe moleculen ontstonden niet in parfumeriewerkplaatsen, maar in laboratoria en fabrieken die ze in grotere hoeveelheden produceerden en verder aanboden. Parfumeurs leerden zo samenwerken met grondstofleveranciers, nieuwe stoffen uitproberen en zoeken hoe ze deze konden integreren in composities naast traditionele essences. De relatie was wederzijds – chemici hadden afnemers nodig en parfumhuizen materialen die de natuur niet of slechts duur en in wisselende kwaliteit bood.

De erfenis van deze tijd is niet alleen museaal. Coumarine met tonen van vers gemaaid hooi en tonkabonen en het fougère-akkoord, de combinatie van lavendel, coumarine en mosachtige, houtachtige tonen, behoren nog steeds tot de fundamentele bouwstenen van de parfumerie. De fougère-familie vind je in veel hedendaagse mannen- en unisexgeuren en coumarine komt ook voor in gourmand- en oosterse composities. Wanneer je dus een schone, kruidige zeepachtige geur met een warme zoete basis ruikt, ervaar je misschien de echo van experimenten uit de jaren 1880.

Wat heeft het laboratorium de parfumerie dan gebracht? Dit kan in drie punten worden samengevat:

• Nieuwe geuren – moleculen maakten het mogelijk indrukken te creëren die in de natuur geen directe tegenhanger hebben, en parfumeurs konden abstracte composities maken in plaats van getrouwe nabootsingen van bloemen.
• Consistentie – synthetische stoffen hebben een gelijkmatigere kwaliteit dan natuurlijke grondstoffen, waarvan de geur varieert met de oogst, zodat de formule met hetzelfde resultaat kon worden herhaald.
• Toegankelijkheid – industriële productie verlaagde geleidelijk de kosten en parfum werd ook bereikbaar voor klanten buiten de rijkste lagen.

Op deze basis gaan we verder in deel 8 van de serie, waar we ons verplaatsen naar de jaren 1920 – naar aldehyden, modeateliers en de creatie van parfum Chanel No. 5.